På fem år er talet kritisk truga artar på havbotnen femdobla

– Det er eigentleg ganske enkelt. Utan botndyra vil ikkje hava våre fungere, seier havforskar Lis Lindal Jørgensen.

Botndyr er fellesnamnet på dei talrike organismane som lever på havbotnen – frå korallar, sjøstjerner og krabbar til børstemakkar. 

– Dei vert i aukande omfang påverka av menneskelege aktivitetar, seier Jørgensen. 

Omtrent like snart som havforskarane skildrar nye artar på havbotnen, kan dei føre desse på lista over truga artar. 

Dette kjem fram i den nyaste Verdshavsrapporten frå FN.

– Rapporten understrekar kor sterkt pressa havet er

Havforskar Bjørn Einar Grøsvik har bidrege til skrivinga av to kapittel, om høvesvis shipping og ikkje-fornybar energi.

Han summerer opp rapporten slik:

– Denne tredje rapporten om tilstanden til verdas hav understrekar kor sterkt pressa havet er for dei samanvevde påverknadane som klimaendringar, tap av leveområde, forureining –  inkludert plastforureining – og overutnytting av ressursar som igjen påverkar biodiversiteten. Tiltak for betre vern, styrka reguleringar og internasjonalt samarbeid er sentralt for å motverke slik påverknad og for å ta vare på motstandsstyrken til marine økosystem, seier Grøsvik. 

Over 10.000 artar i havet skildra for første gong

På den internasjonale havdagen 8. juni vert den nyaste utgåva av FNs Verdshavsrapport lagt fram. Førre Verdshavsrapport kom i 2021. 

Havforskingsinstituttet og havforskar Lis Lindal Jørgensen har leia arbeidet med kapittelet som omhandlar nettopp marine botndyr. Forskarar frå meir enn 20 land har bidrege. 

Frå 2019 til 2023 vart over 10.000 artar i havet skildra for første gong, viser rapporten. 7.252 av desse var virvellause dyr på havbotnen. 

På same tid har det vore ei femdobling i talet kritisk truga artar og ei dobling av truga artar.  

– Det er likevel ein svinnande liten del av havets botndyr som er på raudlista, rett og slett fordi vi ikkje har nok informasjon til å vurdere dei, seier Jørgensen. 

Av dei over 150.000 botndyra som er registrerte til no, har berre 1,7 prosent vorte vurderte. 

Dei er avfallsarbeidarar, filtreringsagentar og måltid

Desse talrike dyra på havbotnen har viktige funksjonar. 

Dei er avfallsarbeidarar. Når fisk og kval døyr og søkk mot havbotnen, er det botndyra som ryddar opp.

Krabbar, sjøstjerner og tanglus får eit festmåltid. Samtidig er botndyra også middag for andre. 

Dei filtrerer vatnet – og det ekstremt effektivt:

– Botndyr som svamp fangar føda si frå vassmassane, og et næringspartiklar som bakteriar, plankton og organisk materiale. Dei filtrerer enorme mengder vatn, på jakt etter partiklar som då siver inn gjennom hola i svampen, seier Jørgensen.

Faktisk kan éin kilo svamp filtrere opptil 1.000 liter vatn per dag. Større svampar kan filtrere endå meir – opp mot fleire tusen liter per kilo i døgnet. 

– Dei er såleis ei viktig brikke i reine og rike hav, seier forskaren.

Påverknadane vert fleire

Sjølv om desse dyra lever på botn, er dei ikkje skåna for påverknad frå overflata. 

Menneskelege aktivitetar som fiskeri og botntråling, sjøtransport, forureining, utbygging i kystsona, oppdrett, oljeutvinning og havvind påverkar i djupna. 

Vass-straumar vert blokkerte, sediment greve opp og forureining dumpa. 

– Både forureining og mikroplast hopar seg opp på og i havbotnen, seier Jørgensen.

Tidlegare forsking syner at omtrent 3 millionar tonn mikroplast har hamna i djuphavet, mellom anna frå plastposar og behaldarar som driv rundt, legg han til.

Samtidig syter global oppvarming og havforsuring for endra vilkår.

– Dei menneskelege påverknadane skjer spesielt i kystnære område, men etter kvart som behova våre aukar, strekker påverknadssfæren seg óg utover i havet, seier Jørgensen. 

I rapportkapittelet tek forskarane føre seg botndyr-påverknadane frå havområde til havområde.

Store kunnskapshol

Forskarane peikar på at desse påverknadane kan få vidfemnande følgjer og det vert sjeldan gjort nok for å møtegå desse.  

Det er framleis store kunnskapshol og mangel på stabil finansiering for overvaking av artsmangfaldet, ifølgje rapporten.  

– Nye næringar som gruvedrift på havbotnen kan også gje nye utfordringar, seier Jørgensen.    

Om FN-rapporten:

Verdshavsrapporten (World Ocean Assessment, WOA) kjem i si tredje utgåve. Førre kom i 2021.

Over 590 ekspertar frå 86 land har bidrege til 60 kapittel, som ei ekspertgruppe til sist har gått over. 

Heile rapporten finn du her.

Artikkelen er produsert og finansiert av Havforskningsinstituttet

Havforskningsinstituttet er én av over 80 eiere av forskning.no.
Deres kommunikasjonsansatte leverer innhold til forskning.no. Vi merker dette innholdet for å tydelig skille formidling fra uavhengig redaksjonelt stoff. Her kan du lese mer om ordningen.

Fikk du med deg disse sakene fra Havforskningsinstituttet?

• 

  Hvilke hemmelig­heter skjuler strand­steinen?

• 

  Kjempehai satte rekord fra Norge til Karibia

• 

  Derfor vert fjorden din grøn

• 

  Slik vil forskarane hindre at blomsterengene i havet forsvinn

• 

  Sjelden art: Første registrering i Noreg

• 

  Gjør skottelusa like stor skade som lakselusa?

Les flere saker fra Havforskningsinstituttet her.

forskning.no vil gjerne høre fra deg!
Har du en tilbakemelding, spørsmål, ros eller kritikk? TA KONTAKT HER