Denne artikkelen er produsert og finansiert av Universitetet i Oslo - les mer.
Over halvparten av dødsfall i norske fengsel skuldast sjølvmord:
– Soningsforholda for psykisk sjuke må betrast
No foreslår forskarar grep for å få tala ned.
Kun eit fåtal kjem i fengsel i Noreg, men dei det gjeld, har ein høg risiko for sjølvmord. Dette kan det gjerast noko med, ifølgje forskarane bak ein ny studie.
(Illustrasjonsfoto: Kriminalomsorgsdirektoratet)
Noreg er eit av landa der sjølvmordsraten i fengsel er høgast: over ti gonger høgare enn i folket generelt. Det heng til dels saman med at relativt få kjem i fengsel, men dette er ikkje heile forklaringa, ifølgje forskarane bak ein ny studie.
Dei som kjem i fengsel i Noreg og Norden, er ei meir utvalgt gruppe enn i land som for eksempel USA, der mellom 0,5 og 1 prosent er i fengsel til ei kvar tid.
– I Noreg er denne delen under 1 promille, seier Lars Mehlum, senterleiar ved Nasjonalt senter for selvmordsforskning og -forebygging (NSSF).
Innsatte har dermed fleire risikofaktorar enn i land der terskelen for fengsling er mykje lågare, utdjupar han.
– Men vi ser også nokon kjenneteikn ved soningsforholda som kan vere med å auke sjølvmordsrisikoen i norske fengsel.
Studien er eit samarbeid mellom Oslo universitetssykehus, Kriminalomsorgens høgskole og utdanningssenter, Universitetet i Oslo og NSSF.
Flest sjølvmord når sikkerheitsnivået er høgt
Forskarane har analysert alle sjølvmord – totalt 95 – observerte i norske fengsel mellom år 2000 og 2022.
I studien kjem det fram at både stadium i soninga og type avdeling spelar ei rolle, og det same gjeld den innsette sin helsetilstand.
Nesten ni av ti sjølvmord skjedde i avdelingar eller fengsel med høgt sikkerheitsnivå. Noreg har ein svært høg del av innsette i slike avdelingar, noko som kan bidra til at sjølvmordsraten er høgare her enn i mange andre land, skriv forskarane i studien.
Mehlum forklarer at noko av samanhengen kan skuldast at dei som frå før er meir utsette, oftare hamnar i slike fengsel eller avdelingar.
– Men soningsforholda i slike avdelingar er i tillegg meir belastande, med mindre støtte og moglegheit for behandling, seier Mehlum.
Er sikkerheitsnivået høgt, ser dette ut til å gje auka risiko for sjølvmord uavhengig av om dei innsette har ein høgare slik risiko i utgangspunktet.
Dei innsette har mindre sosial kontakt, færre aktivitetar og fleire restriksjonar enn andre innsette. Dette betyr totalt sett eit meir stressande miljø, ifølgje forskarane.
Mange får ikkje rett behandling
36 prosent av alle som tok livet sitt i studien, har hatt ei alvorleg mental liding. Dette stemmer overeins med anna litteratur på feltet.
Sjølv om Noreg dei siste åra har fått fleire fengselsavdelingar tilpassa innsette med psykiske lidingar, blir framleis for mange i denne gruppa haldne i ordinære høgsikkerheitsavdelingar, ifølgje forskarane.
– I fengsel eller ikkje, alle som har ei alvorleg psykisk liding, bør få kunnskapsbasert behandling. Men er sikkerheitsnivået høgt, er det sjeldan ein god stad for slik behandling, seier Mehlum.
Han meiner studien viser behov for fleire plassar der dei innsette kan få effektiv behandling.
– I dag er det altfor få slike tilbod, meiner han.
Tre av fem sjølvmord skjer i varetekt
Forskarane konkluderer vidare med at enkelte stadium i soninga er meir risikofylte enn andre: Over halvparten av sjølvmorda – 64 prosent – skjedde i varetekt.
Særleg starten er ei utsett tid. Dette er i tråd med tidlegare studiar: Ein studie av Anne Bukten og Marianne Riksheim Stavseth i 2021 fann til dømes ti gonger høgare risiko første dag i fengsel samanlikna med resten av fengselsopphaldet.
Den nye studien fann at rundt 18 prosent av sjølvmord skjedde første veka i fengsel, og at 40 prosent – altså to av fem – skjedde i løpet av den første månaden av fengselsopphaldet.
– I Noreg er fengselsinnsette ei lita gruppe i den store samanhengen, men dei har ein svært høg risiko for sjølvmord. Dessa tala er det fullt mogleg å redusere med målretta tiltak, slik som å leggje betre til rette for at fangar kan få psykisk helsehjelp og få sone under tilhøve som gjer det mogleg for dei å ha eit liv som er verdt å leve, seier Lars Mehlum.
Referanser:
Anne Bukten mfl.: Rates, Timing and Correlates of Suicide in Norwegian Prisons: A 23-Year National Cohort Study. Archives of Suicide Research, 2026. Doi.org/10.1080/13811118.2026.2680205
Anne Bukten og Marianne Riksheim Stavseth: Suicide in prison and after release: a 17-year national cohort study. European Journal of Epidemiology, 2021.
Les også disse sakene fra Universitetet i Oslo:
forskning.no vil gjerne høre fra deg!
Har du en tilbakemelding, spørsmål, ros eller kritikk? TA KONTAKT HER
