Elevar vann fram i 90 prosent av klagesakene. Kva med lærarane? 

Paragraf 12, tidlegare kjend som 9A-paragrafen, har styrkt rettane til elevar på skulen. Men lærarane saknar kompetanse og støtte til å jobbe med loven i praksis.

Det kjem fram i doktoravhandlinga til Annette-Pascale Denfeld. Ho er pedagog ved Universitetet i Agder (UiA) og har forska på 9A-paragrafen.

– Debatten om paragrafen har vore betent. Mange meiner han bidreg til ein klage- og sytekultur der elevar lett vert krenkte. Men dette dreiar seg om komplekse saker. Hovudpoenget er at loven skal verne elevar som ikkje har det trygt og godt på skulen, seier forskaren.

Formulering om subjektiv oppleving skapte debatt

Lovverket for å verne rettane til elevane har vore der lenge, men vart skjerpa i 2017. 

No står det i loven at den subjektive opplevinga til eleven ligg til grunn for undersøkingar og tiltak frå skulen si side. Nettopp den formuleringa har vore omstridt.

Mange har meint at eleven kan seie kva som helst, og at grensa mellom vanleg irettesetjing og krenking vert uklar. 

– Men lovverket seier ikkje at eleven automatisk har rett og at læraren har gjort noko gale. Skulen må ta utgangspunkt i opplevinga til eleven for å hjelpe eleven, seier Denfeld.

Foreldra får meir å seie

I samband med ny opplæringslov i 2024 vart det presisert at sjølv om synet til eleven blir lagt til grunn, må også synspunkt frå andre involverte vere med i ei heilskapleg vurdering av moglege krenkingar.

Elev og foreldre melder ei sak til lærar og rektor. Allereie etter éi veke kan dei klage direkte til statsforvaltaren om dei er usamde med svaret frå skulen.

– Foreldra får meir å seie og arbeidet til skulen vert sterkare kontrollert enn før. Det har nok ført til at skule og lærar har vorte flinkare til å føre journalar og lage referat av ulike hendingar, seier forskaren.

Klageordninga fungerer

I 90 prosent av klagesakene frå 2022 konkluderer statsforvaltaren med at skulen har brote med lova.

– Det viser at klageordninga er i bruk, og at lovverket vernar elevane, seier Denfeld.

Frå 2024 er oppgåva til statsforvaltaren endra til først og fremst å vurdere om skulen har retta opp situasjonen med eigna tiltak, og om det er laga ein skriftleg plan for tiltaka.

I avhandlinga har ho også sett på korleis loven påverkar lærarane i det daglege. 

Vert lærarane redde og handlingslamma?

Bidreg han til at dei legg skuledagen betre til rette for alle elevar? Eller vert dei redde for å gjere feil og dermed handlingslamma?

Hovudfunnet er tydeleg: Dei ytre rammene er på plass. Dette er lovverk, kontroll av hendingar og klagar, krav om dokumentasjonar og plikt til å setje i gang aktivitetar.

Men desse føresetnadene kan gå ut over skulens profesjonelle skjønn.

 – Det er ikkje like godt sikra at kunnskapen om rammer og lovverk er formidla til lærarane, seier ho.

Kvar femte lærar usikker

Denfeld har spurt 150 lærarar om kunnskapen og meistringa deira i møte med loven. 

Svara var spreidde: Nokon meinte loven verken hadde positiv eller negativ effekt, andre at han hadde betra skulemiljøet. Ei tredje gruppe meinte han hadde liten effekt.

– Viss læraren ikkje opplever loven meiningsfull, påverkar det kva læraren gjer, seier ho.

Det som overraska forskaren mest, var at så mange som 20 prosent av lærarane var usikre på eigen kunnskap om innhaldet i loven, trass i at det har vore mykje snakk om han i media.

– Lærarane er redde for å gjere feil. Det er ein avstand mellom læraryrket og lovverket, og den offentlege debatten går om rettane til elevane. Det har vore lite debatt om pedagogisk skjønn og lærarrolla, seier Denfeld.

Loven må følgjast av kompetanse

Forskaren understrekar at paragraf 12 først og fremst er for eleven. 

Ho seier det likevel trengst meir dialog mellom styresmakter og lærarar.

– I dag legg ein vekt på at skulen følgjer loven og gjennomfører tiltak dei har plikt til å setje i gang. Det er for lita merksemd om at det er utfordrande og krev ressursar å gi lærarane kunnskap om lovverket, seier ho.

Lærarane treng kunnskap både om lovverket og korleis dei kan arbeide for å skape eit trygt miljø for alle elevar, legg ho til.

Har ikke ført til mindre mobbing

Denfeld peikar på at lovverk åleine ikkje endrar praksisen i skulen. Det skjerpa lovverket har til dømes ikkje ført til mindre mobbing.

– Mobbing er samansett, og å jobbe med det sosiale miljøet i skule og klasserom krev både tid og kompetanse. Paragraf 12 har styrkt rettane til eleven og skapt forståing for at trygt miljø er viktig, seier ho.

Ho trur administrasjon fort kan verte hovudsaka rundt om på skulane når det vert lagt så stor vekt på dokumentasjon og regelverk.

– Pedagogisk utvikling og arbeid med fag og skulemiljø må vere det som står i sentrum, seier Denfeld.

Referanse:

Annette-Pascale Denfeld: Teacher professionalism and Chapter 9 A. Factors of professional conduct in the enactment of a law on students' psychosocial environment. Doktoravhandling, Universitetet i Agder, 2025.

Artikkelen er produsert og finansiert av Universitetet i Agder

Universitetet i Agder er én av over 80 eiere av forskning.no. Deres kommunikasjonsansatte leverer innhold til forskning.no. Vi merker dette innholdet for å tydelig skille formidling fra uavhengig redaksjonelt stoff.
Her kan du lese mer om ordningen.

Les også disse artiklene fra Universitetet i Agder:

• 

  Batterifabrikken Morrow gikk konkurs: – Bedrifter etablerer seg ikke i et vakuum

• 

  KI-apokalypse nå? Dette mener 5 forskere

• 

  Hvorfor synger ikke dagens popartister om hvordan vi kan redde miljøet?

• 

  Er det mulig å bruke KI på en etisk måte?

• 

  Stadig flere lar KI skrive for seg. Bør vi skamme oss?

• 

  Kor mange treningar i veka er bra for barn?

Les flere artikler fra Universitetet i Agder her.

forskning.no vil gjerne høre fra deg!
Har du en tilbakemelding, spørsmål, ros eller kritikk? TA KONTAKT HER