Endå det er nokre år sidan no, hugsar den portugisiske marinbiologen Rui Prieto tydeleg den dagen. 

Forskargruppa hans jobba med spermkvalar på Azorane, ei portugisisk øygruppe i Atlanteren, og dei var på veg ut på havet. 

Dei skulle merke dyra for å kartlegge åtferda deira.

Då såg dei ein kval som oppførte seg rart

Han flaut på overflata og rørte seg lite, mens dei andre kvalane i gruppa sirkla rundt han.

Forskarane nærma seg for å få ein betre kik. Då oppdaga dei at kvalen var hardt såra, med gapande sår på ryggen som tilsa at kjølen på ein båt hadde køyrt tvers over. Kringom var det også andre kvalar med merke som tyda på ein kollisjon.

– Vi såg at kvalane var stressa. Men eit såra dyr på 20 tonn - det var ingenting vi kunne gjere for å hjelpe, hugsar Prieto.

Fleire og fleire kollisjonar

Å sjå eit så stort dyr lide, gjer eit heilt spesielt og sterkt inntrykk, fortel marinbiologen.

– Det finst ingen skånsam måte for oss å avlive han på. Difor lir desse kvalane ein uvanleg vond og redselsfull død etter kollisjonar med båtar. Det tek så lang tid for dei å døy.

Kvalen Prieto hadde sett, låg urørleg i vatnet gjennom dagen og natta. Oppsynsfolk følgde med på han. Først neste dag fekk han melding om at kvalen var død, og dei taua dyret inn til land.

Sidan heimsøkte hendinga han i lange tider. Han hadde fleire mareritt om det.

Påfører kvalar enorm liding

Rui Prieto er forskar ved Universitetet i Azorane. Han har teke del i forskingsprosjektet OCEAN leia av Erik Styhr Petersen ved Høgskulen på Vestlandet. 

Den aukande globale skipsfarten påfører kvalar enorm liding, og nokre artar er truga med utrydding. 

Eit av dei sentrale måla for prosjektet har vore å hjelpe dei sjøfarande til å unngå slike kollisjonar. Talet på dei har auka merkbart gjennom dei siste tiåra.

– Dei sjøfarande er uskuldige i lidinga til dyra, fordi ingen har så langt gitt dei verktøy for å hanskast med dette. Så vår forsking handlar ikkje om å peike på syndarar, seier Petersen.

– Tvert imot er kongstanken vår å gjere flinke sjøfolk endå dyktigare. Og det skjer i dette tilfellet først og fremst ved å gjere dei oppmerksame på kvalane, seier han.

Misforståingar om kvalar

Korleis tenkjer eigentleg ein kval? Mange vil kanskje tru at kvalar, som er ein høgt utvikla pattedyrart, vil forstå at dei må passe seg når det kjem eit stort skip siglande. 

Men slik er det ikkje. Kvalar er i utgangspunktet ikkje redde for skip, fortel forskaren.

– Det burde dei vere, men dei er det ikkje, seier Petersen.

Tvert imot hendar det at kvalar blir nysgjerrige på dette merkelege, metalliske vesenet, og sym nærmare for å sjå.

Eller alternativt legg dei slett ikkje merke til det – for når kvalane sym oppe på overflata, ligg dei gjerne og søv, eller er opptekne av aktivitetar som leik eller paring. Då er dei einspora som små barn, og ser ikkje noko anna kring seg.

– Viss du kikar på evolusjonen, så har det vore kvalar på jorda i hundretusenvis av år. Men oppfinninga av skip med propellar er ikkje meir enn hundre år gammal. Sjølvsagt kan ikkje kvalar tilpasse seg dette, seier Petersen.

– Vi har laga ei maskin som dei ikkje kjenner, og som er livsfarleg for dei.

Merker ikkje kollisjonen

For sjøfarande har det også vore nær på umogleg å oppdage eller passe seg for kvalar. Desse dyra ligg typisk sett i vassoverflata eller rett under, usynlege for auget. 

Skulle dessutan eit 400 meter langt containerskip på 100.000 tonn komme så nær at besetninga fekk auge på kvalen, ville det uansett vere for seint. Å justere kursen på ei slik doning for å styre utanom, tek gjerne eit kvarters tid.

– Når eit stort lasteskip kolliderer med ein kval, så merker dei det ikkje ein gong om bord. Det har hendt at skip har komme til hamn og besetninga har blitt forferda av å oppdage ein 18,5 meter lang, død kval drapert kring fronten, seier Petersen.

Dermed treng dei sjøfarande hjelp til å forstå kor kvalane er, slik at dei kan ta omsyn til det i forkant. 

Nett dette har vore eit av hovudmåla med forskingsprosjektet – å utvikle verktøy som kombinerer mange ulike kjelder til informasjon, og utifrå dette føreseier kor det er sannsynleg å støyte på kvalar.

Utvikla i lag med dei sjøfarande

Dette verktøyet finst no, i form av to ulike appar. Den eine av dei, berekna på dei største skipa, heiter 4D SAD. Det står for 4D situation awareness display, og er produsert av Kongsberg-gruppa.

Prosessen med å lage appen har vore samansatt. Sjøfararar, forskarar og designarar har jobba saman for å lage ein første versjon. 

Sidan har dei simulert vanskelege situasjonar til sjøs med støtte av verktøyet, late besetninga få prøve det ut og justert det etter tilbakemeldingar frå dei.

– Å ha blikket på menneska som faktisk skal bruke dette utstyret, er avgjerande for at verktøyet blir godt, seier Petersen.

Appen 4D SAD, som kan integrerast i navigasjonsutstyret som dei sjøfarande allereie brukar, kostar pengar. 

Men i tillegg har forskarane også utvikla ein app som er heilt gratis, og som kan lastast ned på mobilar, datamaskiner og anna digitalt utstyr. 

Denne heiter OCEAN Reporting App og er mynta på mindre skip, fiskeriflåten og andre som av ulike grunnar ikkje kan investere.

Som ei vêrmelding

Ei side av saka har vore å forstå korleis dei sjøfarande tenkjer og handlar. Heilt annleis har det vore å skulle forstå det same om kvalar.

– Kvalar er ekstremt ubereknelege vesen. Dei skiftar åtferd ofte, og ulike artar oppfører seg på ulike måtar. Dei snakkar til og med ulike språk, fortel Prieto.

Å kunne føreseie nøyaktig kor ein kval eller ei gruppe kvalar kjem til å vere, er førebels ikkje mogleg. 

Men OCEAN-prosjektet har munna ut i noko som kan sjåast på som ei type vêrmelding for kvalane sine rørsler. 

Gjennom å kombinere mange ulike kjelder til informasjon, kan verktøyet peike på kor det er ekstra høg sjanse for å møte på dyra. 

Dei brukar lyd-deteksjon, menneskelege observasjonar, statistiske modellar og kunnskap om migrasjonsmønster og fôringsplassar, mellom anna.

Snakkesalige dyr

Ei side ved kvalens oppførsel har vore til god hjelp oppi det heile: Dei fleste artane, slik som spermkvalar, pratar i eitt sett. Biologar hadde frå før av ein måte å oppdage kvalar ved hjelp av hydrofonar under vatn. 

Det forskarane i OCEAN har vidareutvikla, er ein metode for å plassere fleire hydrofonar i ulike posisjonar, så dei betre kan spore kvar lyden kjem ifrå.

I tillegg har dei trena opp KI til å kjenne att lyden frå ein kval. Før måtte menneske tolke han og skilje han ut frå alle dei andre lydane i havet. 

Når KI gjer det i staden, er det med på å automatisere heile prosessen, slik at tida frå lyden blir snappa opp til signalet går til dei sjøfarande, er redusert til nokre få minutt.

Brennpunkta for kollisjonar

Med den intense ferjetrafikken mellom øyane, er Azorane eit av brennpunkta i verda for kollisjonar mellom kvalar og båtar.

Andre plassar der problemet er stort, er Kanariøyane, Kretas sørlege kyst og kysten langs Spania, Italia og Frankrike. I havet sør for Sri Lanka, som utgjer hovudruta frå Suez-kanalen til Søraust-Asia, er det også ille. 

Det same gjeld den amerikanske vestkysten, der ein stor bestand av blåkvalar følgjer same ruta som dei store frakteskipa.

Den nordatlantiske kvitkvalen utanfor den amerikanske austkysten har berre att om lag 200 dyr i bestanden, og er truga av utrydding. Dei sym midt i innsiglinga til nokre store hamnar. 

Dei er dessutan også truga av mange andre forhold, slik som intenst fiskeri i området. Kvalar får få avkom – dermed er tapet av kvart einaste dyr ein katastrofe for denne bestanden.

– Ansvaret ligg på oss

Prieto og Petersen ønsker no sterkt at to ting vil skje: 

Den eine, at skipsfarten bygger opp ein kultur med å ta langt meir omsyn til livet i havet, mellom anna ved å bruke appane dei har utvikla, som er kraftfulle verktøy for å unngå påkøyringar. 

Den andre, at internasjonal lovgiving fører til fleire verneområde til havs.

– Når vi hjelper sjøfarande til å forstå kor det er sjanse for å møte på kvalar, må dei sakke farten eller navigere utanom. Reiarlaga er ikkje alltid glade for ein slik beskjed: Det kostar dei pengar, same kva metode dei vel, seier Petersen.

– Dermed er det bra om det kjem meir lovgiving på feltet. Då blir byrda likt fordelt.

Inntil vidare skjer kollisjonane dagleg. Nokre finst det vitne til, men dei fleste ikkje. Kor mange kvalar som døyr i året av dette, er høgst uvisst, med eit anslag er 20.000.

– Ein ting er klart: Kvalane var her først. Havet er heimen deira – vi menneske er berre gjestar. Så ansvaret for å stanse denne tragedien ligg på oss, seier Petersen.

Artikkelen er produsert og finansiert av Høgskulen på Vestlandet

Høgskulen på Vestlandet er én av over 80 eiere av forskning.no. Deres kommunikasjonsansatte leverer innhold til forskning.no. Vi merker dette innholdet for å tydelig skille formidling fra uavhengig redaksjonelt stoff.
Her kan du lese mer om ordningen.

Les også disse artiklene fra Høgskulen på Vestlandet:

• 

  Fosterbarn kan miste morsmålet sitt: ­– Dette har vore ei blindsone i barnevernet

• 

  Når søsken dør: – Eg bar på ei dobbel sorg, seier Frida (38)

• 

  Slik kan naturfag treffe fleire

• 

  Vi kan redde blåbærets framtid – viss vi vil det

• 

  9 ting hestar er betre på enn oss

• 

  – Vi er en nasjon full av eneboliger. Slik kan vi ikke fortsette, mener forsker

Les flere saker fra Høgskulen på Vestlandet her.

forskning.no vil gjerne høre fra deg!
Har du en tilbakemelding, spørsmål, ros eller kritikk? TA KONTAKT HER