Denne artikkelen er produsert og finansiert av Forsvarets forskningsinstitutt - les mer.
De første 15 minutta etter bråvakning kan vere risikable
Det er morgon. Alarmen uler. Du sprett opp. I eit par sekund aner du verken kvar eller kven du er. Ein ny rapport fortel at hjernen kan bruke tid på å hente seg inn att etter ei slik brå oppvakning.
Kravet til responstid for ein helikopterpilot er at det ikkje skal gå meir enn 15 minutt frå alarmen går til ein er i lufta – også ved sovande vakt. Det kan vere eit kritisk tidsrom.(Foto: Fabian Helmersen / Forsvaret)
Di eiga kjensle av å vere klar for dagen treng ikkje alltid å gi eit påliteleg bilete av kor godt du faktisk fungerer i tida rett etter oppvakninga.
Du står på badet, pussar tennene og ser deg i spegelen: «Jepp, no er eg lys vaken og klar som eit egg.» Men: Det kan kjennest slik før hjernen faktisk presterer på normalt nivå.
I ein fersk studie skildrar forskar Hilde K. Teien og bibliotekar Karina Thorsen Wright ved FFI søvntregleik.
Det blir kalla sleepinertia på engelsk. Det blir skildra som einforbigåande periode etter du vakner, der du ikkje er årvaken og den kognitive yteevna kan vere redusert.
Forsvarskritisk tema
Temaet er relevant for Forsvaret.
For folk flest handlar treg oppvakning om at vi risikerer å gløyme nøklar og matpakke.
For somme andre er det snakk om meir enn å navigere seg trygt mot kaffitraktaren og brødristaren.
Kva om den nyvakna om få minutt skal klatre inn i cockpiten på eit avansert kampfly eller styre eit redningshelikopter?
Kjensla som lurer deg
Eit sentralt funn i forskingsmaterialet Teien og Wright har kartlagt, er skilnaden mellom det vi kjenner og det vi faktisk presterer.
Forskinga viser at du kjenner deg vaken og opplagt før hjernen faktisk er det. Du kan altså føle deg klar, men likevel prestere dårlegare enn vanleg. Derfor kan det gå dårlegare enn du trur dersom du må løyse vanskelege oppgåver kort tid etter at du har vakna.
– Mykje av forskinga på søvntregleik er gjort i laboratoriestudiar. Det betyr at vi framleis veit for lite om korleis fenomenet faktisk slår ut i operative situasjonar, seier forskar Hilde K. Teien.
– Forskinga tyder på at den subjektive kjensla av å vere vaken kjem raskare tilbake enn den målbare prestasjonsevna. Eigenvurdering er derfor ikkje nødvendigvis ein påliteleg indikator på kor godt du faktisk fungerer i den tidlege fasen etter brå oppvakning, legg ho til.
Til dømes koffein kan gi ei kjensle av å vere meir vaken, men det tyder ikkje nødvendigvis at den kognitive prestasjonsevna er heilt på plass.
Samstundes er det viktig å vere klar over at kaffi kan gjere det vanskelegare å sovne att dersom ein skal tilbake til senga etterpå.
FFIs Karina Thorsen Wright (til venstre) og Hilde K. Teien har tatt for seg skilnaden mellom kor vakne folk kjenner seg, og det dei faktisk presterer rett etter bråvakning.(Foto Lars Aarønæs / FFI)
15 minutt i faresona
Rapporten er blitt til etter ein konkret førespurnad frå Luftforsvaret. Luftforsvaret ønskte faglege råd om kor årvakne beredskapspersonell faktisk er i minutta etter at alarmen går om natta.
Annonse
Eit godt døme er den norske redningshelikoptertenesta, som opererer dei høgteknologiske SAR Queen-helikoptera frå seks basar langs norskekysten.
Her bur og søv mannskapet på basen. Kravet til responstid er fast: Frå alarmen går til helikopteret skal vere i lufta, må det ikkje gå meir enn 15 minutt.
I løpet av dette kvarteret skal seks personar få på seg overlevingsdrakter, springe ut, innhente komplekse oppdragsdata og planlegge flyruta. Dei skal starte opp ei maskin som krev at dei set seg inn i og legg inn svært mykje informasjon.
I dei første 15 til 30 minutta etter at folk vaknar, er søvntregleiken ofte sterkast.
Hjernen kan jobbe saktare med å ta inn informasjon. Særleg den visuelle merksemda kan vere svekt. Det kan påverke evna til raskt å oppdage, prioritere og reagere på viktige signal. Til dømes på ein skjerm eller i ein krevjande arbeidssituasjon.
Biologisk natt endrar reglane
Som om ikkje tidsnauda er nok, syner forskinga at tida på døgnet ein blir vekt kan ha mykje å seie for kor uttalt søvntregleiken blir.
Eksperimentelle studiar viser at søvntregleiken ofte er meir uttalt dersom du blir bråvekt under den biologiske natta til dei fleste menneske. Det er typisk mellom klokka 23.00 og 03.00.
På dette tidspunktet motarbeider kroppens indre klokke aktivt at du skal vere vaken. I studiar er denne effekten observert uavhengig av søvnstadium ved oppvakning. Den er også uavhengig av kor mykje deltakarane hadde sove på førehand.
I sivil og militær luftfart blir trøyttleiksrisiko handtert gjennom løysingar som Fatigue Risk Management System (FRMS).
Men søvntregleik er ein del av risikobildet som det er vanskeleg å fange opp fullt ut. Subjektive eignevurderingar aleine er ikkje nødvendigvis eit tilstrekkeleg grunnlag for å vurdere slik risiko.
I somme land er det innført differensierte responstider for kritisk personell. Dei tillét lengre utrykkingstider om natta enn om dagen, nettopp for å gi personellet tid til å samle hovudet før dei må ta avgjerder som er viktige for tryggleiken.
Annonse
Relevant for mange
– Denne problemstillinga er aktuell ikkje berre frå ein militær, flyoperativ synsvinkel, seier sjefsforskar Stian Betten. Han er leiar for FFIs forskingsprogram på kampfly.
– Det gjeld for alle situasjonar der personar har ein funksjon der det er venta at dei i løpet av få minutt skal gå frå djup søvn til å vere klar i posisjon. Det vere seg anten dei handterer tungt maskineri, eller er venta å ta kritisk viktige avgjerder.
Dette gjeld også i sivilsamfunnet, legg Betten til.
– Til dømes er dette relevant for sovande brannkonstablar, eller ambulansearbeidarar som er venta å skulle gå rett til å køyre så fort bilane toler berre minutt etter at alarmen har gått. Det første trinnet er å vere klar over denne skjulte faren, med at ein reknar seg for å vere vaken når ein kanskje ikkje er det. No er det behov for å sjå om det er råd å gjere noko med det, fastslår Betten.
Personell må vere klare for oppdrag på kort varsel også om natta. Eit kampfly blir gjort klart for nattflyging i Bodø.(Foto: Onar Digernes Aase / Forsvaret)
Store personskilnader
Er alle menneske prisgitt eit slikt mønster? FFI-rapporten understrekar at det er store skilnader frå person til person.
Sjølv om mange opplever ein treg start rett etter oppvakning, varierer det kor raskt vi hentar oss inn att.
Særleg peikar dei uttalte B-menneska seg ut. Dei som naturleg legg seg seint og står seint opp, har i fleire studiar vist langsamare restitusjon etter brå oppvakning nattetid enn personar med tidleg døgnrytme, altså A-menneska.
Nattleg tokt med F-35 under øvinga Ellisiv Guardian i Polen.(Foto: Morten Hanche / Forsvaret)
Krev fleire studiar
Bibliotekar Karina Thorsen Wright meiner kartlegginga har gjort synleg eit kunnskapshol.
– Denne studien er ei litteraturkartlegging, der målet er å samle og strukturere forskinga for å gi eit best mogleg oversyn over kva vi veit om søvntregleik etter brå oppvakning, forklarer Wright.
Annonse
– Gjennom søka våre såg vi at det finst ein del forsking på søvntregleik. Men mykje av denne kunnskapen er utvikla i kontrollerte studiar og er berre i avgrensa grad direkte overførbar til den typen operative situasjonar Forsvaret står i.
Når ein ser forskinga samla, blir det tydeleg at vi veit ein del om sjølve fenomenet, men langt mindre om kva det vil seie i praksis når personell må gå rett frå søvn til kritiske oppgåver, påpeikar ho.
Rapporten peikar på at ein framleis har behov for meir forsking på militært personell i faktiske, operative settingar.
Først når ein forstår betre korleis til dømes samspelet mellom oppsamla søvnmangel, biologisk natt og stress påverkar avgjerdsprosessar under bråvakning, kan det bli utvikla meir treffsikre operative løysingar.
Så frå i morgon tidleg kan det vere verdt at du hugsar åtvaringa til FFI-forskarane: Du kan vere mindre skjerpa enn du sjølv opplever i dei første minutta etter oppvakning.
