Verda treng grøn energi. Men når vi bygger
ut nye vind- og solparkar, tapar ofte naturen og naturmangfaldet. To livsviktige
omsyn står altså opp mot kvarandre.
– Korleis vi brukar areal, er nøkkelen til å løyse både naturkrisa og klimakrisa, seier Halvor Dannevig ved Vestlandsforsking.
Klima- og miljøforskaren er difor oppteken av korleis vi avgjer skjebnen til dyrebart areal og kva for verdiar som kjem fram undervegs.
Han leier for tida to forskingsprosjekt der meir rettferdige prosessar rundt arealbruk er målet.
Økonomi veg tyngst
Karen Richardsen Moberg, som har forska på
arealprosessar i norske kommunar, fortel at det norske plansystemet har gått i
retning av at utbyggjarane stadig får meir innverknad.
– Kommunen er i aukande grad blitt ein
instans som behandlar planinitiativ, og private aktørar tek seg i stadig større
grad av detaljplanlegginga, seier Moberg.
Det betyr at økonomiske interesser,
som private aktørar gjerne er opptekne av, ofte veg tungt.
Korleis kan du setje ein verdi på
fuglesong frå ein urørt skog? I teorien skal konsekvensutgreiinga i ein
planprosess fange opp alle ikkje-økonomiske verdiar, men kva skjer vidare?
Her får ikkje-menneskelege einingar same status som menneske
Frå andre land finst det døme på ei meir
radikal tilnærming der systemet opnar for å gje ikkje-menneskelege einingar same
status som menneske i arealprosessar. I New Zealand har elvane ein slik status
i utbyggingssaker, fortel forskaren.
Om du tykkjer det er snålt, kan du spørje deg om det er
snålare enn at USA har gitt bedrifter menneskelege rettar.
– Poenget er at systemet gir ei stemme til
dei som ikkje kan snakke for seg sjølve, seier Dannevig.
Forskarane peiker på at det ofte blir med
ei skriftleg framlegging av dei ikkje-økonomiske verdiane
Dessverre legg ein sjeldan stor vekt på desse
verdiane vidare i prosessen. Oftast står den økonomiske vinninga att som det
avgjerande.
Kva omsyn skal vege tyngst?
Ein kan lure på kva som er god nok grunn
til å ofre meir natur i det oppstykka landet vårt, til dømes for å bygge ein
veg, nye hytter eller ein vindpark.
Å gjere Europaveg 39 langs kysten av
Vestlandet til ein tryggare og raskare veg for tusenvis av menneske, er for
mange eit viktig nok føremål.
Men kva med gardbrukarar som mistar beiteland,
hytteeigarar som er redde for hytta si, turgåarar som mistar eit fint
rekreasjonsområde og hardt pressa dyrebestandar som mistar leveområda sine –
har dei ei god nok sak?
I tillegg kjem den stemmelause, men dyrebare naturen:
dei fleire tusen år gamle myrene og dei raudlista regnskogane langs kysten.
Dette er naturtypar med viktige funksjonar i økosystemet, meiner forskaren.
– Ein må ikkje gløyme at naturen har ein
eigenverdi, seier Moberg.
Vindpark og hyttefelt
I Kvænangen i Troms følgjer forskarane ei
mogeleg vindkraftutbygging. Problemet der er at området enkelte vil bygge ut,
overlappar med eit sommarbeite for tamrein.
Ordføraren vart vald inn på
motstand mot prosjektet, og både reineigarar, turistnæringa og turgåarar er
opptekne av å bevare området slik det er.
Førebels er prosessen på pause fordi
politikarane har stilt ei rekkje krav til potensielle utbyggjarar.
På Valdres-sida av Filefjell, som ligg
mellom vest og aust, ser forskarane på planane om eit nytt hyttefelt. Det
planlagde feltet strekkjer seg opp i høgfjellet, til glede for mange, men til frustrasjon
for naturvernarar, innbyggarar som meiner tolegrensa er nådd og folk som frå
før har hytter i området.
Eit nytt verktøy for planleggarar
Forskarane understrekar at arealbruk er og
blir eit spørsmål om verdiar.
– Viss vi kan få fram ulike former for verdiar
og setje fokus på betra rettferd i planprosessar, får vi eit alternativ til dagens
system, som gir økonomien forrang, seier Karen R. Moberg.
– Du kan óg seie at vi gir
arealplanleggarar eit nytt verktøy for gjennomføring av prosessen, skyt Dannevig
inn.
Evne til å delta i prosessar
Forskarane opererer med fem dimensjonar av
rettferdig arealbruk. Den første handlar om at alle dei råka får høve til å
delta i ein prosess, og at prosessen kan romme ulike aktørar sine verdiar,
perspektiv og kunnskap.
I Kvænangen skapar dette mellom anna krøll fordi
reineigarane er busette i andre kommunar enn der utbyggingsområdet ligg.
Den andre dimensjonen handlar om å ha eit
reelt høve til å vere med i prosessen. Dette er eit problem i nord fordi samisk
verdsbilete og kultur ikkje er identisk med storsamfunnet sin.
– Norske styresmakter forventar at ein brukar
stemma si for å ta til motmæle når ein er ueinig. I samisk kultur viser ein
derimot ueinigheit gjennom å vere taus. Dette
svekker rettferda knytt til deltaking, forklarer Dannevig.
Følgjefeil oppstår ofte
Den tredje dimensjonen gjeld at prosessen skjer
på rettferdig vis. Forskarane meiner at avgjerdsprosessane, sjølv i det norske
demokratiet, ikkje alltid gir eit rettferdig resultat.
– Det formelle plansystemet behandlar forskjellige
interesser ganske ulikt, seier Dannevig.
Viss dei to første dimensjonane slår feil,
vil det oppstå følgjefeil. Resultatet blir at aktørane som har fått stemma si
høyrt, endar opp med større kompensasjon enn resten.
Her kjem
vi inn på den fjerde dimensjonen ved rettferdig arealbruk: fordelinga av byrdar
og gode.
Den femte og siste dimensjonen forskarane
opererer med, er sjølve
grunnmuren for dei andre dimensjonane.
– Viss plansystemet både skal anerkjenne ulike
verdiar og få til ein rettferdig fordelingsprosess, må ein først ha fått fram
heile mangfaldet av verdiar. Det krev eit grundig arbeid med dokumentasjon, seier Karen R. Moberg.
Referanse:
Ragnhild Freng Dale og Halvor Dannevig: Planning for Whose Benefit? Procedural (In)Justice in Norwegian Arctic Industry Projects. In Arctic Justice, Environment, Society and Governance. Bristol University, 2023. DOI:10.51952/9781529224832.ch008
Les også disse artiklene fra Vestlandsforsking:
forskning.no vil gjerne høre fra deg!
Har du en tilbakemelding, spørsmål, ros eller kritikk? TA KONTAKT HER
